लन्डनमा शमथ र विपश्यनाको दुईवर्षे अध्ययन : मनलाई शान्त बनाउने र यथार्थ बुझ्ने बौद्ध विधि

जाम्याङ लन्डन बौद्ध केन्द्रमा गेशे तेन्जिन नाम्दाकको मार्गदर्शनमा ध्यान र प्रज्ञाको गहन अध्ययन, जे सोङ्खापाको प्रसिद्ध ग्रन्थ ‘लामरिम छेन्मो’लाई मुख्य आधार बनाइने

१८ कार्तिक,काठमाडौं: मानिसको मन किन अस्थिर हुन्छ ? विचार र भावनाको निरन्तर प्रवाहलाई कसरी शान्त बनाउने ? ध्यानबाट प्राप्त एकाग्रताले जीवन र जगत्को वास्तविक स्वरूप बुझ्न कसरी मद्दत गर्छ ? यिनै प्रश्नको दार्शनिक र व्यावहारिक उत्तर खोज्न बेलायतको राजधानी लन्डनमा बौद्ध ध्यानका दुई महत्त्वपूर्ण विधि शमथ र विपश्यनाको दीर्घकालीन अध्ययन सञ्चालन भइरहेको छ ।

जाम्याङ लन्डन बौद्ध केन्द्रले आयोजना गरेको ‘काम एबाइडिङ एन्ड स्पेसल इन्साइट’ शीर्षकको अध्ययन शृङ्खलाअन्तर्गत विशेष कक्षा सञ्चालन हुँदै छ । कार्यक्रम गेशे तेन्जिन नाम्दाकको मार्गदर्शनमा सञ्चालन भइरहेको छ ।

मे २०२६ देखि सुरु भएको यो अध्ययन नोभेम्बर २०२७ सम्म चल्नेछ । प्रत्येक बुधबार साँझ साढे ६ बजेदेखि ८ बजेसम्म सञ्चालन हुने कक्षामा बौद्ध दर्शनको अध्ययनसँगै ध्यानको व्यावहारिक पक्षबारे प्रशिक्षण दिइन्छ ।

केन्द्रका अनुसार यो कार्यक्रम केवल मनलाई शान्त बनाउने अभ्यासमा सीमित छैन । यसले मनको प्रकृति, विचारको उत्पत्ति, चेतनाको कार्यप्रणाली तथा यथार्थलाई बुझ्ने बौद्ध दार्शनिक विधिमा गहन अध्ययन गराउने उद्देश्य राखेको छ ।

के हो शमथ ध्यान ?

शमथ संस्कृत शब्द हो, जसको अर्थ मानसिक शान्ति वा स्थिरता हो । पाली भाषामा यसलाई समथ भनिन्छ । बौद्ध ध्यान परम्परामा शमथले मनलाई एउटै विषयमा स्थिर राख्ने, ध्यान विचलित हुँदा त्यसलाई पुनः फर्काउने र क्रमशः एकाग्रता विकास गर्ने अभ्यासलाई जनाउँछ ।

सामान्य अवस्थामा मानिसको मन एकपछि अर्को विचार, स्मृति, कल्पना, चिन्ता र इच्छामा भौँतारिइरहेको हुन्छ । एकछिन कुनै विषयमा ध्यान केन्द्रित गर्न खोज्दा पनि मन विगतका घटनामा पुग्छ वा भविष्यका सम्भावनाहरूमा हराउँछ ।

शमथ अभ्यासमा साधकले आफ्नो मनलाई बलपूर्वक नियन्त्रण गर्नेभन्दा पनि धैर्यपूर्वक प्रशिक्षण दिन सिक्छ । श्वासप्रश्वास, बुद्धको प्रतिमा वा अन्य उपयुक्त ध्यानवस्तुमा मन स्थिर राख्ने अभ्यास गरिन्छ ।

ध्यान विचलित भएको थाहा पाएपछि त्यसलाई दोष वा असफलता नमानी सजगतापूर्वक पुनः ध्यानको विषयमा फर्काइन्छ । नियमित अभ्यासबाट मनमा स्थिरता, स्पष्टता र एकाग्रता विकास गर्ने लक्ष्य राखिन्छ ।

तर शमथको उद्देश्य विचारलाई जबर्जस्ती समाप्त पार्नु वा मनलाई पूर्ण रूपमा खाली बनाउनु होइन । यसको उद्देश्य विचार र मानसिक गतिविधिबाट निरन्तर विचलित भइरहने प्रवृत्तिलाई बुझ्दै ध्यानमा स्थिर रहने क्षमता विकास गर्नु हो ।

विपश्यना : मनलाई शान्त मात्र होइन, यथार्थ बुझ्ने अभ्यास

शमथसँगै अध्ययन गरिने अर्को प्रमुख ध्यान विधि विपश्यना हो । विपश्यना संस्कृत शब्द हो । पाली भाषामा यसलाई विपस्सना भनिन्छ । यसको अर्थ विशेष दृष्टि, गहन अवलोकन वा यथार्थलाई स्पष्ट रूपमा देख्ने प्रज्ञा हो ।

बौद्ध दर्शनमा विपश्यनाले शरीर, अनुभूति, विचार, मानसिक अवस्था र अन्य घटनाहरूको वास्तविक स्वरूपलाई विवेकपूर्वक बुझ्ने अभ्यासलाई जनाउँछ । यसले विशेषगरी अनित्य, दुःख र अनात्मका शिक्षासँग सम्बन्धित गहन अन्तर्दृष्टि विकास गर्न मद्दत गर्छ । अनित्यको अर्थ सबै सशर्त वस्तु र अनुभव परिवर्तनशील हुनु हो ।

अनात्मको शिक्षाले मानिसले स्थायी, स्वतन्त्र र अपरिवर्तनीय ‘म’ ठान्ने धारणाको आलोचनात्मक परीक्षण गर्छ । महायान बौद्ध परम्परामा विपश्यनाको अभ्यास शून्यताको दर्शनसँग पनि गहिरो रूपमा सम्बन्धित छ । यहाँ शून्यताको अर्थ केही पनि अस्तित्वमा छैन भन्ने होइन । यसको अर्थ वस्तु र घटनाहरू स्वतन्त्र, स्थायी तथा आफ्नै बलमा स्थापित अस्तित्वबाट रहित छन् भन्ने हो ।

बौद्ध मध्यमक दर्शनअनुसार वस्तु र घटनाहरू विभिन्न कारण, परिस्थिति तथा परस्पर निर्भरतामा उत्पन्न हुन्छन् । विपश्यनाले यिनै विषयमा ध्यान र विवेकपूर्ण अनुसन्धानमार्फत अन्तर्दृष्टि विकास गर्ने प्रयास गर्छ ।

शमथ र विपश्यना किन सँगसँगै ?

जाम्याङ लन्डन बौद्ध केन्द्रका अनुसार शमथ र विपश्यना बौद्ध ध्यान अभ्यासका परस्पर पूरक पक्ष हुन् । शमथले मनलाई स्थिर, स्पष्ट र एकाग्र बनाउँछ भने विपश्यनाले त्यही एकाग्र मनको प्रयोग गरेर यथार्थको प्रकृतिबारे अनुसन्धान गर्छ । अस्थिर मनले कुनै विषयलाई गहिरोसँग बुझ्न कठिन हुन्छ । तर मन शान्त हुँदैमा त्यसले वास्तविकताको सही बोध प्राप्त गरिसकेको हुन्छ भन्ने पनि होइन ।

त्यसैले बौद्ध ध्यान परम्परामा मानसिक स्थिरता र प्रज्ञाको संयुक्त विकासलाई विशेष महत्त्व दिइन्छ । महायान परम्पराअनुसार शमथ र विपश्यनाको समन्वय मुक्तिको मार्गमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । केन्द्रले अध्ययनका क्रममा ध्यानमा देखापर्ने मानसिक अवरोध, तिनलाई हटाउने विधि तथा एकाग्रता र प्रज्ञाको विकासका चरणहरूबारे विस्तृत शिक्षण गरिने जनाएको छ ।

६ सय वर्ष पुरानो ग्रन्थमा आधारित अध्ययन

यस कार्यक्रमको प्रमुख आधार तिब्बती बौद्ध आचार्य जे सोङ्खापाले रचना गरेको ‘लामरिम छेन्मो’ अर्थात् ‘ज्ञानप्राप्तिको मार्गका चरणहरूको महान् ग्रन्थ’ हो । सन् १३५७ मा जन्मिएका र १४१९ मा निधन भएका जे सोङ्खापा तिब्बती बौद्ध दर्शनका अत्यन्त प्रभावशाली विद्वान, ध्यानसाधक तथा धार्मिक सुधारक थिए ।

उनको दार्शनिक र आध्यात्मिक योगदानबाट तिब्बती बौद्ध धर्मको गेलुग परम्परा विकसित भएको मानिन्छ । लामरिम छेन्मोमा बुद्धका शिक्षाहरूलाई साधकको आध्यात्मिक विकासका विभिन्न चरणअनुसार व्यवस्थित रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।

यस ग्रन्थमा नैतिक अनुशासन, करुणा, बोधिचित्त, ध्यान, प्रज्ञा र मुक्तिको मार्गलाई एकअर्कासँग सम्बन्धित विषयका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । विशेषगरी शमथ र विपश्यनासम्बन्धी खण्डहरूमा ध्यानको विकासक्रम, मानसिक अवरोध, तिनका समाधान तथा शून्यताको दार्शनिक विश्लेषणबारे विस्तृत चर्चा गरिएको छ ।

लन्डनमा सञ्चालन भइरहेको अध्ययनले यही शास्त्रीय परम्परालाई आधुनिक साधकको जीवनसँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ ।

वैज्ञानिक पृष्ठभूमिबाट बौद्ध भिक्षु बनेका शिक्षक

अध्ययन कार्यक्रमको नेतृत्व गरिरहेका गेशे तेन्जिन नाम्दाकको जीवनयात्रा पनि उल्लेखनीय छ ।नेदरल्यान्ड्समा जन्मिएका नाम्दाकले सुरुमा जलविज्ञानमा विश्वविद्यालय शिक्षा हासिल गरेका थिए ।
त्यसपछि उनले वातावरणसम्बन्धी अनुसन्धानकर्ताका रूपमा काम गरे । तर पछि उनको रुचि बौद्ध दर्शन र ध्यानतर्फ बढ्यो । उनले मैत्रेय इन्स्टिच्युटमा बौद्ध अध्ययन सुरु गरे र दलाई लामाबाट भिक्षु दीक्षा प्राप्त गरे ।

त्यसपछि भारतको सेरा जे बौद्ध विश्वविद्यालयमा करिब २० वर्षसम्म अध्ययन गरी परम्परागत गेशे उपाधि हासिल गरे । गेशे उपाधि तिब्बती बौद्ध परम्परामा दर्शन र शास्त्रको गहन अध्ययनपछि प्रदान गरिने उच्च शैक्षिक योग्यता हो । नाम्दाकले भारतकै ग्युमे तान्त्रिक कलेजमा एकवर्षे वज्रयान अध्ययन पनि पूरा गरेका छन् । उनी हाल जाम्याङ लन्डन बौद्ध केन्द्रका आवासीय धर्मशिक्षक हुन् ।

उनको वैज्ञानिक शिक्षा र परम्परागत बौद्ध अध्ययनको पृष्ठभूमिले आधुनिक जीवनका प्रश्नहरूलाई शास्त्रीय बौद्ध दर्शनसँग जोडेर व्याख्या गर्ने अवसर प्रदान गरेको छ ।

लन्डनमा चार दशकभन्दा लामो बौद्ध अध्ययन परम्परा

जाम्याङ लन्डन बौद्ध केन्द्र सन् १९७८ मा स्थापना भएको हो । यो केन्द्र महायान बौद्ध परम्पराको संरक्षणका लागि स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय संस्था ‘फाउन्डेसन फर द प्रिजर्भेसन अफ द महायान ट्रेडिसन’ अर्थात् एफपीएमटीसँग आबद्ध छ । केन्द्रले तिब्बती गेलुग परम्पराअनुसार बौद्ध दर्शन, ध्यान, करुणा र नैतिक जीवनसम्बन्धी अध्ययन तथा अभ्यास गराउँदै आएको छ ।

लन्डनको रेनफ्रु रोडस्थित पुरानो अदालत भवनमा सञ्चालित यस केन्द्रले बौद्ध धर्मका प्रारम्भिक विद्यार्थी, नियमित साधक तथा गहन दार्शनिक अध्ययन गर्न चाहने व्यक्तिहरूका लागि विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गर्छ ।

शमथ र विपश्यनाको दुईवर्षे अध्ययन भने प्रारम्भिक तहको सामान्य ध्यान कक्षा होइन । आयोजकका अनुसार यो मध्यमदेखि उन्नत स्तरका विद्यार्थीका लागि तयार गरिएको कार्यक्रम हो । यसमा सहभागी हुन तिब्बती बौद्ध दर्शन र लामरिम शिक्षाको आधारभूत जानकारी उपयोगी मानिएको छ ।

अनलाइनबाट पनि अध्ययन गर्न सकिने

कार्यक्रम प्रत्यक्ष र अनलाइन दुवै माध्यमबाट सञ्चालन भइरहेको छ । लन्डनमा उपस्थित हुन नसक्ने साधकहरूले पनि अनलाइन माध्यमबाट कक्षामा सहभागी हुन सक्ने व्यवस्था छ । केन्द्रले कार्यक्रमका लागि दानमा आधारित आर्थिक व्यवस्था अपनाएको छ । आर्थिक कठिनाइ भएका कारण कसैलाई धर्मशिक्षाबाट वञ्चित नगरिने केन्द्रले जनाएको छ ।

यसले आधुनिक प्रविधिको प्रयोगमार्फत परम्परागत बौद्ध शिक्षालाई भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर पुर्‍याउने अवसर प्रदान गरेको छ ।

आधुनिक जीवनमा ध्यानको सान्दर्भिकता

आजको जीवनशैलीमा मानिसहरू निरन्तर सूचना, डिजिटल उपकरण, सामाजिक सञ्जाल र अनेकौँ मानसिक उत्तेजनासँग सम्पर्कमा रहन्छन् । यस्तो अवस्थामा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता, भावनात्मक प्रतिक्रिया बुझ्ने अभ्यास र मानसिक स्थिरताको महत्त्वबारे चासो बढ्दै गएको छ ।

आधुनिक मनोविज्ञान तथा स्नायुविज्ञानमा पनि ध्यान र माइन्डफुलनेसका सम्भावित प्रभावबारे अनुसन्धान भइरहेका छन् । कतिपय अध्ययनले नियमित ध्यान अभ्यासबाट तनाव, ध्यान नियन्त्रण र भावनात्मक सन्तुलनमा लाभ हुन सक्ने देखाएका छन् । यद्यपि, प्रभाव व्यक्तिअनुसार फरक हुन सक्छ र सबै ध्यान विधिलाई समान वैज्ञानिक प्रमाणले समर्थन गरेको छैन ।

बौद्ध परम्परामा भने ध्यानलाई केवल तनाव कम गर्ने प्रविधिका रूपमा बुझिँदैन । यसको व्यापक उद्देश्य मानिसको दुःखका कारणहरू बुझ्नु, लोभ, द्वेष र मोहजस्ता मानसिक प्रवृत्तिहरूलाई पहिचान गर्नु तथा प्रज्ञा र करुणाको विकास गर्नु हो ।

शमथले मनलाई स्थिर बनाउन सिकाउँछ । विपश्यनाले त्यही स्थिर मनबाट अनुभव र अस्तित्वको प्रकृति अनुसन्धान गर्न प्रेरित गर्छ । यस अर्थमा ध्यान केवल केही समय आँखा बन्द गरेर बस्ने क्रिया होइन । यो मनलाई बुझ्ने र जीवनप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्ने दीर्घकालीन अभ्यास पनि हो ।

लन्डनमा सञ्चालन भइरहेको दुईवर्षे अध्ययनले यही शास्त्रीय बौद्ध ध्यान परम्परालाई व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गर्ने अवसर उपलब्ध गराएको छ ।